Khung gỗ sồi: sồi trắng, sồi đỏ và chuyện độ ổn định

Cắt một khúc sồi đỏ dài chừng mười centimet dọc theo thớ, nhúng một đầu vào nước xà phòng rồi thổi mạnh vào đầu còn lại. Bọt sẽ nổi lên ở đầu bên kia. Làm đúng như vậy với một khúc sồi trắng thì không có gì xảy ra. Hai loại gỗ cùng mang tên sồi, đứng cạnh nhau trong phòng trưng bày trông na ná nhau, nhưng bên trong khác nhau ở một điểm căn bản: mạch dẫn của sồi trắng bị bịt kín, còn mạch dẫn của sồi đỏ thông suốt như một bó ống hút.

Chi tiết nhỏ đó kéo theo phần lớn khác biệt còn lại: cách hai loại gỗ hút ẩm, chỗ nên đặt chúng trong một bộ khung và cả phần chênh giá giữa chúng.

Thể bít: chỗ sồi trắng và sồi đỏ tách đôi

Sồi là gỗ mạch vòng, nghĩa là phần gỗ hình thành đầu mùa sinh trưởng có những mạch dẫn to nằm thành vòng rõ rệt. Nhìn vào mặt cắt ngang một thanh sồi, những mạch này hiện lên như hàng lỗ kim xếp theo vòng năm. Đây cũng là nguồn gốc của vân sồi thô, nổi hạt, dễ nhận ra khi sờ tay dọc bề mặt.

Ở sồi trắng, các mạch to này bị lấp bởi thể bít, những nút mô mọc chèn vào lòng mạch trong quá trình cây chuyển gỗ giác thành gỗ lõi. Mạch bị bịt thì nước và không khí không đi dọc thân được nữa. Ở sồi đỏ, thể bít gần như không có, mạch để trống.

Hệ quả với đồ nội thất khá cụ thể. Sồi trắng chậm hút nước hơn qua mặt đầu thớ, chịu được môi trường ẩm tốt hơn và ít để lại vệt loang khi bề mặt dính nước rồi khô. Sồi đỏ hút ẩm nhanh hơn theo chiều dọc thớ, và một vũng nước để quên trên mặt gỗ lộ thiên dễ để lại quầng sẫm rộng hơn nhiều so với diện tích vũng nước ban đầu.

Với khung sofa nằm trong nhà khô ráo, cả hai đều đủ cứng và đủ bền. Khác biệt chỉ thành vấn đề ở chỗ tiếp xúc hơi nước: chân ghế đứng trên sàn hay bị lau ướt, thanh đáy sát nền nhà tầng trệt.

Tia gỗ và kiểu xẻ quyết định thanh sồi có vặn hay không

Sồi có hệ tia gỗ phát triển mạnh, là những dải mô chạy từ tâm ra vỏ theo phương bán kính. Khi thanh gỗ được xẻ sao cho mặt cắt gần vuông góc với vòng năm, các tia này lộ ra thành những vệt ánh loang lổ mà thợ hay gọi là vân hoa, vân vảy. Đó là mặt xẻ tư.

Vân đẹp chỉ là phần thấy được. Phần quan trọng hơn nằm ở chỗ gỗ co ngót không đều theo các phương: co theo chiều tiếp tuyến với vòng năm nhiều hơn hẳn co theo chiều xuyên tâm. Sồi nằm trong nhóm có chênh lệch đáng kể giữa hai phương này, nên phản ứng với thay đổi độ ẩm khá rõ.

Một thanh xẻ thẳng qua tâm, tức mặt rộng gần song song với vòng năm, sẽ co nhiều theo bề rộng và có xu hướng cong lòng máng, hai mép vênh lên. Một thanh xẻ tư co ít theo bề rộng hơn, giữ dáng tốt hơn qua các mùa. Đổi lại, xẻ tư tốn gỗ hơn và cho ra thanh hẹp hơn từ cùng một khúc cây, nên đắt hơn.

Trên một bộ khung sofa, không phải thanh nào cũng cần xẻ tư. Những thanh chịu lực dài và mảnh, thanh đỡ đệm ngồi, thanh nối hai bên tay là chỗ đáng đầu tư ổn định, vì một milimet vênh ở đó đủ làm mộng hở và phát tiếng kêu. Các thanh ngắn, khối chân dày thì kiểu xẻ ít ảnh hưởng hơn.

Độ ẩm gỗ: con số ít ai hỏi nhưng quyết định tuổi khung

Gỗ sồi mới xẻ chứa rất nhiều nước. Trước khi đóng khung, nó phải được sấy xuống mức cân bằng với không khí trong nhà. Với nội thất dùng trong nhà, mức thường được nhắm tới nằm quanh khoảng tám tới mười hai phần trăm, con số cụ thể tùy nhà sản xuất và tùy vùng khí hậu nơi sản phẩm sẽ đứng.

Chuyện xảy ra khi bỏ qua bước này rất dễ đoán. Gỗ chưa sấy đạt tiếp tục nhả ẩm sau khi đã lên khung, mỗi thanh co lại một chút theo hướng riêng của nó. Mộng vốn khít bắt đầu hở, lỗ vít rộng ra, keo chịu lực kéo mà nó không được thiết kế để chịu. Ghế chưa hỏng nhưng bắt đầu kêu, và tiếng kêu đó không siết ốc là hết.

Sấy quá nhanh còn để lại ứng suất bên trong thanh gỗ: bề ngoài phẳng, nhưng vừa bào hay xẻ rãnh là thanh cong ngay tại xưởng. Đây là lý do gỗ sồi sấy đúng quy trình đắt hơn gỗ sồi cùng loài sấy vội.

Người mua không có máy đo độ ẩm vẫn còn vài dấu hiệu gián tiếp. Mặt đầu thanh gỗ có vết nứt chân chim nhỏ tỏa từ tâm là dấu của sấy nhanh. Gỗ sồi chưa khô hẳn cũng có mùi chua nhẹ, khác mùi gỗ đã khô.

Vì sao khung sồi kỵ vít thép trần

Sồi chứa nhiều tannin, nhóm hợp chất tạo vị chát trong vỏ cây. Khi tannin gặp sắt trong điều kiện có hơi ẩm, phản ứng sinh ra hợp chất màu xanh đen. Trên khung sofa, chuyện này hiện ra thành vệt sẫm quanh đầu vít, loang dần theo thớ gỗ và không chùi được vì nó nằm trong gỗ chứ không nằm trên bề mặt.

Vết như vậy trên thanh khung ẩn bên trong thì chỉ là chuyện thẩm mỹ, không ai nhìn thấy. Nhưng trên chân ghế sồi để mộc, trên tay ghế lộ gỗ hay trên nẹp viền, nó phá hỏng cả mảng bề mặt. Cách xử lý ở khâu sản xuất là dùng vít mạ hoặc thép không gỉ tại mọi vị trí lộ thiên. Phía người dùng thì đơn giản hơn: không để nước đọng trên gỗ sồi mộc, không để miếng chùi kim loại chạm vào bề mặt. Phần bảo quản của nhóm gỗ này gần như xoay quanh một nguyên tắc duy nhất là giữ khô.

Sồi nằm ở đâu trong một bộ khung sofa

Ít bộ sofa nào làm toàn bộ khung bằng sồi đặc, và điều đó không phải lúc nào cũng là cắt xén. Mỗi vị trí trong khung sofa có yêu cầu khác nhau, gỗ cứng nặng như sồi chỉ thực sự trả công ở một số chỗ.

• Chân ghế và khối góc: chịu toàn bộ tải dồn xuống điểm nhỏ, chịu lực xô ngang khi ai đó đẩy ghế. Sồi hợp nhất ở đây, và nếu là phần lộ thiên thì sồi trắng đáng giá hơn.
• Thanh ray dọc đỡ đệm ngồi: dài, mảnh, chịu uốn lặp lại. Cần gỗ ổn định và thẳng thớ hơn là cần vân đẹp.
• Khung tay ghế và lưng: chịu lực khi người ta tì vào, ngồi lên tay ghế. Sồi làm tốt nhưng nặng, một số xưởng dùng gỗ nhẹ hơn để giảm trọng lượng tổng.
• Thanh giằng và ván lót ẩn: không lộ ra, không chịu lực chính. Đây là chỗ ván công nghiệp hoặc gỗ mềm hơn được dùng hợp lý, không phải chỗ đòi sồi đặc.

Khi người bán nói khung gỗ sồi, câu hỏi đúng là sồi nằm ở những bộ phận nào, chứ không phải bộ khung có bao nhiêu phần trăm sồi. Một bộ khung có chân và ray sồi đặc, giằng bằng gỗ khác, chắc chắn hơn một bộ dán veneer sồi lên toàn bộ bề mặt.

Người mua hay hiểu sai sồi ở bốn chỗ

Nhầm vân sồi với gỗ sồi. Vân sồi thô, nổi hạt, rất dễ mô phỏng. Giấy phủ vân sồi, veneer sồi dán trên ván ép và cả film in đều cho ra bề mặt nhìn giống nhau dưới đèn showroom. Chỗ phân biệt nằm ở cạnh và mặt đầu: gỗ đặc có vân chạy vòng qua cạnh và lộ mạch ở mặt cắt ngang, lớp phủ thì dừng lại ở mép.

Tưởng sồi đỏ là loại kém. Hai loại không xếp hạng cao thấp mà khác công năng. Sồi đỏ cứng tương đương, làm khung bên trong hoàn toàn ổn, chỉ thua ở khả năng chịu ẩm và ở cách nó loang vết khi dính nước.

Coi cứng là không vênh. Sồi rất cứng, nhưng cứng nói về khả năng chống lõm và chống mòn, còn vênh nói về phản ứng với độ ẩm. Một thanh sồi cứng đầu bảng vẫn vặn nếu sấy chưa đạt. Đây là hai tính chất riêng biệt, không suy ra được từ nhau.

Nghĩ khung sồi thì đệm không quan trọng. Khung quyết định tuổi thọ và độ chắc, còn cảm giác ngồi nằm gần như hoàn toàn ở lớp đệm mút phía trên. Bộ khung sồi tốt đi cùng đệm tỉ trọng thấp vẫn cho một chiếc ghế xuống nhanh, chỉ khác là xuống ở phần đệm chứ không ở phần gỗ.

Sáu bước kiểm tra một khung sồi trước khi chốt

1. Tìm mặt gỗ mộc. Lật ghế lên, soi đèn vào mặt dưới. Đây là chỗ duy nhất thường thấy gỗ thật chưa phủ sơn. Nhìn mạch vòng và tia gỗ, đối chiếu với đặc điểm sồi trong bảng phía trên.
2. Xem mặt đầu thanh. Vết nứt chân chim tỏa từ tâm là dấu hiệu sấy nhanh. Mặt đầu sạch, mịn, không nứt là dấu hiệu tốt hơn hẳn mọi lời giới thiệu.
3. Kiểm tra loại vít ở phần lộ thiên. Vít mạ sáng hoặc thép không gỉ ở chân ghế, nẹp viền cho thấy xưởng có tính đến chuyện tannin. Vít thép trần trên gỗ sồi mộc là dấu hiệu làm cho xong.
4. Đẩy chéo góc. Đặt tay lên hai góc đối diện của khung rồi đẩy nhẹ theo phương chéo. Khung sồi liên kết mộng chắc gần như không nhúc nhích. Nếu có độ trễ hoặc tiếng lục cục, vấn đề nằm ở mối nối chứ không ở loại gỗ.
5. Nhấc một đầu ghế. Sồi đặc nặng và nặng đều. Một bộ sofa quảng cáo khung sồi mà nhấc nhẹ tay bất thường thì phần lớn khung là vật liệu khác.
6. Hỏi thẳng ba câu. Sồi nằm ở những bộ phận nào; là sồi trắng hay sồi đỏ; gỗ sấy tới độ ẩm bao nhiêu. Người bán trả lời được ba câu này thường là người có nắm nguồn hàng. Trả lời chung chung thì thông tin trên nhãn cũng nên coi là chung chung.

Sồi có xứng phần chênh giá không

Khung sồi đắt hơn khung gỗ cao su, gỗ thông hay khung pha ván công nghiệp, và trong nội bộ nhóm sồi thì sồi trắng đắt hơn sồi đỏ, sồi xẻ tư đắt hơn sồi xẻ thẳng, sồi sấy chậm đắt hơn sồi sấy vội. Câu hỏi thực chất không phải sồi có tốt không, mà phần chênh đó mua về cái gì.

Phần chênh mua về ba thứ khá cụ thể. Thứ nhất là khả năng giữ mộng: gỗ mật độ cao ôm chốt và ốc chặt hơn, mối nối ít rão theo năm tháng, nên ghế lâu phát tiếng kêu hơn. Thứ hai là khả năng chịu tải điểm, thấy rõ ở chân ghế và khối góc, những chỗ gỗ mềm hay bị dập thớ quanh đầu vít. Thứ ba là khả năng sửa: khung sồi đặc bắt vít lại được, đóng mộng lại được, còn khung ván ép khi lỗ vít đã rão thì không còn nhiều chỗ bám.

Ngược lại, có những thứ phần chênh đó không mua được. Nó không làm ghế ngồi êm hơn, vì cảm giác ngồi thuộc về đệm. Nó không cứu một thiết kế mối nối kém, vì gỗ tốt ghép bằng đinh bắn vẫn lỏng như thường. Và nó không bù cho việc sấy chưa đạt, vì gỗ sồi ẩm vênh mạnh hơn gỗ mềm ẩm.

Vì vậy cách đọc phần chênh giá hợp lý nhất là hỏi nó nằm ở đâu. Chênh vì gỗ sấy đúng và mộng làm thật là phần chênh có nội dung. Chênh chỉ vì hai chữ gỗ sồi in trên nhãn, trong khi mối nối bắn đinh và mặt đáy là ván ép, thì đó là chênh vì tên gọi. Có thể đối chiếu thêm với các lựa chọn khác trong nhóm chất liệu sofa trước khi quyết định, và nếu khung hiện tại đã bắt đầu kêu thì phần khắc phục có hướng xử lý riêng.